In contact met zorgvragers is het belangrijk de ander op zijn gemak te stellen. Een van de manieren is aansluiten bij de communicatiestijl van je zorgvrager. Een zorgvrager zal zich herkend en gezien voelen, wat vertrouwen geeft. We stemmen als het ware af op de golflengte van de ander. In de NLP heet het aansluiten bij de ander rapport maken, anderen noemen het spiegelen of voegen. Vaak doen we het al vanzelf. We sluiten verbaal en non-verbaal aan bij de ander.

Een makkelijk hanteerbaar model is de Platinaregel (op basis van de psychologie van Jung), waarbij we werken met 4 communicatiestijlen. In gesprekken die minder lekker lopen zal de zorgvrager meestal een andere communicatiestijl hebben. Dan is het handig om te weten op welke dingen we kunnen letten om verbinding te maken. We kunnen alle vier de stijlen toepassen, maar er is er vaak één wat lastiger. De twee dimensies waarmee het model werkt zijn mens- en relatiegericht – versus taak- en doelgericht communiceren. De mensgerichte stijl communiceert meer vanuit het voelen, de taakgerichte stijl meer vanuit het denken. De andere dimensie is introvert en extravert gedrag. Mensen met introvert gedrag tanken bij door even alleen te zijn, mensen met extravert gedrag hebben dan juist graag anderen om zich heen. Het tempo van de introverte stijlen is langzamer dan dat van de extraverte stijlen. De vier stijlen die vanuit de twee dimensies ontstaan zijn introverte denkers (analytici) en introverte voelers (supporters), extraverte denkers (regisseurs) en extraverte voelers (motivatoren).

Om aan te sluiten bij een analyticus is het belangrijk de tijd te nemen, oog voor detail te hebben en te richten op feiten en argumenten. De supporter wil het hebben over gevoelens in een rustig tempo, ze hebben denktijd nodig en zijn indirect, dus zullen moeilijk vertellen wat ze er echt van vinden. De motivatoren willen contact maken en saamhorigheid voelen, ze praten graag over gevoelens, spreken luid en hebben een hoog tempo. Regisseurs hebben het niet over hun gevoel, maar zijn direct over de resultaten die ze verwachten. Geen prietpraat, maar zeer hoog tempo en doelgericht en punctueel. Uitlopen van een spreekuur is voor deze stijl echt heel vervelend en dat zullen we horen ook.

Wanneer we onze eigen voorkeursstijl kennen en weten hoe we bij die ene – voor ons lastige – stijl op dezelfde golflengte kunnen komen, dan is er een basis van ervaren vertrouwen bij de zorgvrager. Een belangrijk uitgangspunt voor een goed contact.

Compassie Concreet:

1. Onderzoek: onderzoek welke communicatiestijlen jou voorkeur hebben en welke stijl lastig voor je is. Welke oordelen zitten in de je hoofd over die lastige stijl? Op welk aspect sluit de andere stijl niet bij jouw voorkeursstijl aan? Welke kwaliteiten kun je ontdekken in die stijl? Kun je je oordeel bijstellen op basis van deze kennis?
2. Oefenen: ga oefenen met de stijlen in je directe omgeving. Zoek bij elke stijl een familielid of een bekende. Aan welke uiterlijke zaken kun je de stijlen herkennen? Denk bijvoorbeeld aan grote gebaren, spreeksnelheid en stemvolume. Als je de stijlen een beetje op je netvlies hebt kun je je oefenterrein uitbreiden naar onbekenden op straat, in de trein of in de kroeg. Hoe meer je oefent, des te makkelijker sluit je bij andere stijlen aan, des te meer je zorgvrager zich vertrouwd voelt bij je.
3. Spiegelen: let bij je zelf eens op in hoeverre je al bij de ander aansluit in de praktijk. Wanneer iemand snel praat, volg je dan? Wanneer iemand veel details wil weten, kun je die rustig geven? Wanneer iemand met de deur in huis valt, schrik je daar van of vind je het fijn? Wanneer iemand geen knoop kan doorhakken en indirect communiceert, hoe ga je daar mee om? Zet je spiegelen wel eens bewust in om de zorgvrager op zijn gemak te stellen? Hoe pakt dat uit? Wat leer je er van?
4. Leestip: Gedrag van Marga Hop en Irene Muller-Schoof over de vier communicatiestijlen, met dvd.

Over de auteur: Irene Muller-Schoof

Wanneer een zorgvrager vol schiet of heel teleurgesteld is of bang, dan kunnen we technisch nog zo goed weten hoe we een medisch probleem moeten aanpakken, maar hoe goed zijn we toegerust om met deze emoties om te gaan? Vroeger werd geleerd om professionele afstand te houden^*). Het resultaat was dat er zowel voor eigen emoties als die van de zorgvrager weinig ruimte was in de zorg. Emoties zijn niet goed of slecht, ze functioneren als belangenbehartigers. Als we ons hier van bewust zijn kunnen we kiezen hoe we met emoties om willen gaan op bepaalde momenten.

Tegenwoordig is er meer aandacht voor emoties in de zorg. Heftige emoties kunnen compassievolle communicatie wel in de weg zitten. Wat doet het met ons, wanneer iemand intens verdrietig is of pijn heeft? We leren een houding van betrokkenheid, maar met professionele afstand. Wat is dat dan? Met compassie inzien wat iets voor een zorgvrager betekent, maar het niet op jezelf betrekken? We kunnen ons niet laten overmannen door onze eigen emoties. We zijn aandachtig en houden overzicht over wat er gebeurt. Als we zelf te veel emotioneel betrokken raken putten we onszelf uit en kunnen we geen goede beslissingen meer nemen. We kunnen bijvoorbeeld niet helemaal instorten van verdriet bij een slecht nieuws gesprek met een zorgvrager. We kunnen wel oprechte bezorgdheid voor iemand voelen en tonen in zo’n situatie. Onze eigen gevoelens geven we tot op zekere hoogte de ruimte.

Wat is ‘zekere hoogte’? Hoe leren we wat adequaat is en wat niet? Hoe leren we balanceren tussen afstand en betrokkenheid? Wat doen we als we geraakt worden? Wat wel en niet adequaat omgaan met emoties is verschilt per persoon, per situatie en per ervaring. Dit leren we door oefenen, bespreken met collega’s/ begeleiders /opleiders, ervaring opdoen en hierop reflecteren. Soms door vallen en opstaan. Belangrijk is dat de emoties van de zorgvrager centraal staan in het directe contact, niet die van onszelf. Wij luisteren zo veel mogelijk zonder aannames, zijn present en aandachtig. Wij pendelen heen en weer tussen voelen wat er in het contact gebeurt en afstand nemen om te begrijpen welk proces er gaande is. En na het contact focussen we even op onszelf en checken wat we zelf nodig hebben. Belangrijke vaardigheden, evenwichtsoefeningen bijna, om in zorgopleidingen en dagelijkse zorgpraktijk regelmatig aandacht aan te schenken.

Compassie Concreet

1. Reflecteren op emoties: hou je eigen emotiedagboek bij. Noteer aan het eind van de dag emoties die je bij bleven. Wanneer je emoties beter leert kennen kun je er adequater mee omgaan. Vragen die je kunt gebruiken bij je emotiedagboek: Bemerk je tijdens je werk je eigen emoties? En die van zorgvragers? Wat raakt jou? Hoe ga je daarmee om? In welke situatie ontstonden emoties? Wat is de invloed van emoties op je gedrag? Hoe balanceer jij je emoties? Houd je ze vast? Schaam je je voor jouw emoties? Ben je bang voor hoe je je voelt? Kun je een verstorende emotie loslaten? Kun je een positieve emotie ontwikkelen en toelaten? Wat leer jij van emoties?
   Als basisgroepen van emoties worden de 4 b’s wel genoemd: boos, bang, bedroefd en blij. Deze groepen emoties zou je kunnen turven per dag en hierop reflecteren.
2. Oefening met groepen, om aandacht te besteden aan – en te reflecteren op emoties. Maak drietallen. Teken de omtrek van een lichaam, mag op ware grootte. Zet aan de binnenkant van het lichaam woorden van positieve emoties en aan de buitenkant negatieve emoties. Kijk met je groep naar het resultaat en sta er even in stilte bij stil. Schrijf vervolgens een positief verhaal en een negatief verhaal over wat de woorden of clusters van woorden naar boven brengen. Je hoeft niet alle woorden te gebruiken. Deel met elkaar wat je ontdekt hebt over positieve en negatieve emoties. Hulpvragen: Wat maakt de oefening los? Kan men praten over emoties? Hoe persoonlijk kan men worden? Wat wordt niet benoemd of vermeden? Hoe gaat dat terugkomen? Wat leert men er van?
   Deze oefening kan heel vrij worden opgevat en op alle niveaus worden gedaan. Je kunt hem ook specifieker maken met bijvoorbeeld een bepaalde zorgvrager in gedachte, een mantelzorger of jezelf. Voorbeeld van een uitwerking:
       

Bron: René Teunissen, teamlid Compassion4Care

3. Centeren en zelfcompassie: wanneer je centert staan er geen emoties, uitgangspunten of gedachtes tussen jou en je zorgvrager. Je kunt open staan en je volle aandacht richten op de ander. Centeren, je leegmaken, met aandacht aanwezig en ‘present zijn’ kun je leren. Om echt vrij te zijn van eigen emoties en aannames in het directe contact is vaak veel oefening nodig. Hoe zorg jij ervoor dat je beschikbaar en open  bent in het contact met een zorgvrager? Hoe zorg je daarna weer voor jezelf?

4. Discussie: organiseer met je team of klas een discussie over emoties in je beroepsuitoefening. Maak zelf stellingen vanuit eigen casuïstiek of gebruik onderstaande stellingen.
Stelling I: Het is maar goed dat zorgprofessionals tijdens hun loopbaan leren om minder emotioneel actief worden bij het zien van leed.
Stelling II: Een zorgvrager die sterke negatieve emoties heeft luistert slecht.
Stelling III: Het is niet gepast als zorgverlener om jouw eigen emoties te tonen.
Welke tegenstellingen zijn er? Welke argumenten worden aangedragen? Hoe hoog lopen de emoties op tijdens de discussie? Wat leer je er van?

1. Leestip: Compassie in de verpleegkundige praktijk van Margreet van der Clingel.
2. Onderzoek : Enlightening research shows meditation boosts compassion
3. Leestip: blog van care-giver René Teunissen.

^*) Swaan A. de, De mens is de mens een zorg, 1982, Meulenhoff, Amsterdam

Over de auteur: Irene Muller-Schoof

We willen onze zorg verlenen met veel menslievendheid, maar soms ontmoeten we een patiënt waarbij het niet wil lukken. We zien een naam en de moed zakt in onze schoenen, de energie vloeit weg. Iemand die we niet aardig vinden, claimend, manipulatief, zelfdestructief, noem maar op. Hoe kan dat? Was ons adagium niet: know all, love all, heal all? Het is niet het medische vraagstuk dat ons dwarszit, hiervoor zijn we goed geschoold. Het is het ge-ja-maar, het gejammer, het geklaag. Het is onze interpretatie van een hulpeloze opstelling of veeleisendheid waardoor onze kracht weglekt. Hoe gaan we om met deze als lastig ervaren ontmoetingen? Hoe eerlijk kunnen we tegenover onszelf zijn te erkennen dat we soms moeite hebben met iemand, ook al hebben we de intentie om met compassie zorg te verlenen? En als we erkennen dat we moeite hebben met iemand, kunnen we herkennen waar het probleem zit en er iets aan doen? Wat is ons eigen aandeel? Hebben we te maken met weerstand? Botsende karakters? Emoties die in de weg zitten en zo ja, welke en van wie?

Wanneer we merken dat we moeite hebben empathie op te brengen voor een zorgvrager is het nuttig om onze eigen signalen en gevoelens serieus te nemen. Laten we onderzoeken of wij met ons eigen gedrag bij de ander weerstand oproepen, of dat het hem meer in de interactie met de zorgvrager zit. Het kan ook zijn dat vooral emoties van een van beide in de weg zitten. We stappen eens in gedachte in de schoenen van de ander en bezien vanuit het andere perspectief de ontmoeting. Wat levert dat op? En als we weten waar het probleem zit, lost dat voldoende op? Is het bespreekbaar? Zijn er andere openingen? Managen van verwachtingen, gespreksvaardigheden, echt luisteren, grenzen stellen, bouwen aan een relatie, omgaan met weerstand en zelfonderzoek zijn onderwerpen om ons meer in te verdiepen als we merken dat we moeite hebben met bepaalde zorgvragers. Bespreek het met een collega of coach. Elke hulpverlener ontmoet wel eens iemand waarmee het contact moeizaam gaat en dat is niets om ons voor te schamen. Soms is er moed voor nodig het onder ogen te zien. De eerste stap is er naar durven kijken, om vervolgens te kunnen zoeken naar openingen en oplossingen.

Compassie concreet

1. Zelfonderzoek. Neem een zorgvrager waar je moeite mee hebt en onderzoek nieuwsgierig wat er aan de hand is. Waardoor lekt er bij jou energie weg? Wat is het in het contact dat schuurt? Wat leer je ervan? Wat ga je volgende keer anders doen? Bespreek het eventueel met iemand anders als je er zelf niet uitkomt.
2. Herbenoemen. Het is heel menselijk om zorgvragers waarmee het contact moeizaam verloopt labels of etiketten te geven. ‘Zuignap’ of ‘Octopussy’ voor iemand die je claimend vindt, ‘idioot’ of ‘gek’ voor iemand die zich naar jou idee onverantwoordelijk gedraagt.  Welke etiketten heb jij voor je zorgvrager? Wat is het dat je zo irriteert? Benoem dit. Ga vervolgens op zoek naar kwaliteiten die ook bij het label passen en noteer die ook. Doorzettingsvermogen, vasthoudendheid, creativiteit, moed, enorme toewijding horen misschien ook bij het label. Hoe kijk je naar je zorgvrager als je ook deze kwaliteiten erbij betrekt? Hoe verhouden de gevonden kwaliteiten zich tot jou? Kun je een nieuw etiket verzinnen dat je een andere energie geeft, dat meer behulpzaam en adequaat is? Wat leer je hier van?
3. Kernkwadrant. Onderzoek met behulp van het schema van onderstaand kernkwadrant in hoeverre de zorgvrager in een allergie van jou zit. Als dat het geval is kun je aan jouw uitdaging gaan werken om het contact te verbeteren. Noteer het gedrag wat je het meest aan je zorgvrager irriteert in het vak allergie. Onderzoek waar dit een doorgeschoten kwaliteit van is. Deze uitdaging kun jij wel eens hard nodig hebben om een valkuil waar je ingestapt bent te balanceren. Bron: Daniel Ofman: Bezieling en kwaliteit in organisaties, zie ook kernkwadranten.
   
4. Weerstand: wanneer je merkt dat je met jouw empathie en compassie weerstand opwekt bij een zorgvrager, overleg dan eens met een specialist, een psycholoog, psychiater of maatschappelijk werker. Het kan zijn dat er een ontwikkelingsstoornis of persoonlijkheidsstoornis aan het gedrag van de ander ten grondslag ligt. Empathie kan bij sommige problematiek wantrouwen oproepen. Sommige mensen kunnen niet omgaan met  nabijheid, hebben een zwakke persoonlijkheid, borderline of een andere stoornis. Empathie en compassie kunnen soms bedreigend en afstandvergrotend werken. Heb jij een cliënt waarbij je dergelijke problematiek vermoedt? Wat kun je hiermee? Bij wie kun je terecht om hierover van gedachte te wisselen en een nieuwe aanpak te bespreken?
5. Stap in andermans schoenen: Wees alert is op weerstand en wantrouwen. Stap eens in de schoenen van je zorgvrager als het contact moeizaam verloopt. Stel jezelf de vraag: Wat voel ik en wat denk ik als ik mij verbeeld in de schoenen van die ander te staan, me inleef die ander te zijn? Doe dit met je volle aandacht. Krijgt je antwoord op de vraag hoe je werkelijk contact kunt maken? Wat ga je anders doen bij de volgende ontmoeting?

Over de auteur: Irene Muller-Schoof

Het laatste deel van de vierluik over het Johari-venster gaat over het onbekend gebied, zaken die we nog niet ontdekt hebben bij onszelf. Behalve dat er een schat aan onontdekte kwaliteiten in het onbekend gebied liggen, vinden we er ook onbewuste patronen, gewoonten, angsten. Een groot deel van ons gedrag wordt beïnvloed door allerlei dingen waar we ons niet bewust van zijn. In de communicatie met zorgvragers, hun naasten of onze collega’s kan dat tot verstoring leiden. We reageren bijvoorbeeld onbewust op een bepaalde collega als een verongelijkt kind wanneer zij vraagt even een taak over te nemen. Of we schieten in een allergische reactie tijdens een ontmoeting met een zorgvrager. Waar komt dat ineens vandaan? Onbewust stappen we soms in een patroon, een rol, een spel.

Maar als dit onbewust gedrag is, kunnen we daar dan op ingrijpen? Gelukkig wel. Recent onderzoek toont aan dat we onze onontdekte kwaliteiten en onbewuste patronen kunnen onthullen door bewust aandacht aan onszelf te besteden op een niet-oordelende manier. Mindfull op avontuur dus. Ieder heeft daar zijn eigen manier voor. Daarnaast kunnen we eventueel hulp van buitenaf inroepen om ons te begeleiden in ons onbekende gebied. Wanneer we als zorgprofessional zorgvragers willen helpen hun onbekende gebied in te gaan –ziekte of een aandoening kan voor iemand zo’n onbekend gebied zijn- , dan is het heel zinvol om nieuwsgierig te zijn naar onze eigen kist met schatten en schaduw.

Compassie concreet

1. Onderzoeken: wanneer je nieuwsgierig bent naar onontdekte kwaliteiten, dan kun je jezelf gaan uitdagen en nieuwe dingen uitproberen waarbij mogelijk een onontdekte kwaliteit van je boven komt drijven. Heb je de wens om een nieuwe techniek te leren? Wil je heimelijk chirurg worden terwijl je het niet bent? Droom je van een andere richting? Wil je al langer over een onderwerp uit de schaduw treden? Waarvan ga jij in je dromen stralen? Welk onontdekt talent schuilt er in jou? Trek de stoute schoenen aan en ga het uitproberen. Wat houd je tegen? Wat kun je winnen? Wat heb je nodig om de drempel over te gaan?
2. Onderzoeken: Een manier van onbewuste patronen onderzoeken is het bijhouden van een dagboek. Je beschrijft wanneer je niet in harmonie was, je irrationele gedachtes had of niet adequaat gehandeld hebt. Wat deed je, wat nam je waar, wat dacht je, wat voelde je? Heb je bepaalde mensen waarbij de communicatie altijd moeizaam gaat, ben je bang voor iets of iemand, raak je door bepaalde situaties van streek, wie ontloop je liever? Door je ervaring eens expliciet op te schrijven kun je ordenen, structureren en krijg je wellicht meer inzicht in je eigen onbewuste worstelingen. Wat streefde je na? Hoe pakte het uit? Wat leer je hiervan?
3. Hulp vragen: Heb je bij je onderzoek hulp nodig, bijvoorbeeld van een supervisor, een coach of een professional? Er zijn talloze manieren waarbij je onder begeleiding delen van het onderbewuste kunt blootleggen. Onderken je vraag en zoek hulp als je dat nodig hebt.
4. Reflectie: Heb je al ontdekt waarom jij op een koude donkere winterochtend je bed uitkomt? Wat is het dat jou energie geeft om te leven en te werken? Weet jij wat jou bezielt? Hoe integreer je dit met je werk?
   Bron van 4 en Leestip: Het licht en de korenmaat; je ziel als werkgever; Hans Wopereis. Over de bezielende invloed die je als individu kunt uitoefenen binnen een organisatie als je het waagt om je licht niet onder de korenmaat, maar op een standaard te zetten.

Over de auteur: Irene Muller-Schoof

Een prachtig filmpje van het Amerikaanse ClevelandClinic dat patiënten en zorgverleners neerzet al mensen met hun eigen emoties en zorgen. De ultieme vraag: Zou u hen anders behandelen als u zou zien wat zij zien, zou voelen wat zij voelen?

In stromend water kan men zich

Niet spiegelen, in stilstaand water wel.

Slechts wie innerlijke rust kent,

Kan anderen rust schenken.

- Lao Tseu

Na de blinde vlek (blog 24)  en verborgen gebied (blog 25) aandacht voor het vrije veld. Hier communiceren we vanuit ons centrum, waarbij wij in contact zijn met onszelf, de ander en de omgeving. In het vrije veld zijn we als zorgprofessional gecenterd en staan we open voor onze zorgvrager. De belangrijkste aspecten van het vrije veld zijn openheid, ruimte, aandacht en gewaar zijn. In het vrije veld ervaart de zorgvrager die openheid, ruimte en aandacht.

Centeren helpt om in het vrije veld te communiceren, om vanuit ons rustpunt een interactie met een ander aan te gaan. We denken even niet vooruit, we piekeren niet over iets wat eerder gebeurde. We zijn met onze aandacht bij de zorgvrager die we ontmoeten en we maken contact. Elke zorgprofessional kent de druk van een volle agenda. Bij centeren kiezen we er voor in de drukte bij de ontmoeting met anderen bewust een rustige houding aan te nemen en van binnen stil te worden.

In veel zorgopleidingen besteedt men aandacht aan centeren. Het is een vaardigheid die behulpzaam is de kwaliteit van het contact te verhogen. We stellen onszelf en onze kennis ter beschikking van een ander. We luisteren en vragen en parkeren onze mening even. We creëren een open ruimte, waar de zorgvrager zich kan en durft te uiten. Centeren is een vaardigheid die aandacht, oefenen en doorzettingsvermogen vergt. Centeren levert ons op dat we echt met aandacht bij de ander zijn, we geen energie laten weglekken naar verleden of toekomst.  We worden minder moe en uitgeput, ondanks de volle agenda. En de kwaliteit van de door onze geboden zorg gaat omhoog. Na een ontmoeting in het heden gaan we weer plannen, terugkijken en in actie komen. We schakelen steeds en verdelen onze aandacht tussen denken, doen en zijn.

Compassie concreet

1. Studie: Centeren kun je leren. Je kunt les nemen, coaching vragen, aan zelfstudie doen. Het is onder andere een onderdeel van Aikido, de Japanse vechtkunst. Je leert er geaard, kalm en ontspannen te blijven in stressvolle situaties. Iets voor jou?
2. Oefenen: Er zijn verschillende manieren om je centrum te vinden en ieder heeft zijn eigen favoriete manier. Een eerste stap is het oefenen van het richten van je aandacht. Hier volgt een voorbeeld dat je kunt gebruiken als je merkt dat je door drukte je aandacht verliest aan verleden of toekomst.
   Zoek een rustige plek waar je niet gestoord kunt worden, ga rechtop zitten en sluit je ogen. Zoek een woord of korte zin -bijvoorbeeld stilte, rust, vrede of zee- dat je helpt je rust te vinden en je een visualisatie te maken van iets kalmerends. Focus daarbij op een diepe buikademhaling. Terwijl je ademt denk je het woord of de zin. Doe dit een paar minuten. Helpt het jou je rustige plek terug te vinden?
3. Metaforen: Metaforen kunnen je helpen nieuwe inzichten te geven en kunnen dienen als geheugensteun bij een leerproces. Lees de regels van Lao Tseu bovenaan nog eens rustig en laat de woorden tot je doordringen. Wat kun jij hier mee? Welk inzicht geeft het jou? Wat ga je doen om je innerlijke rust tijdens het werk te bevorderen?
   Hier volgen nog twee metaforen uit het boeddhisme voor het vinden van je centrum.
4. Metafoor 1: Je centrum vinden kan wel eens lastig zijn. Allerlei gedachten, gepieker, emoties, oordelen, uitgangspunten zitten ons meestal in de weg. Je kunt dit zien als wolken die voor onze zon zitten. De zon staat voor onze ware natuur, die gul, warm, vol compassie, wijs en liefdevol is. Hij is altijd in ons aanwezig. Regelmatig oefenen, met aandacht kijken en mediteren kunnen helpen de zon achter de wolken te voorschijn te halen. Hoe ga jij je lucht klaren? Welke manier past bij jou?
5. Metafoor 2: Als je een glas modderig water stil laat staan, zonder het te bewegen, zakt de modder naar de bodem. De helderheid van het water wordt zichtbaar. Zo kun je ook emoties en drukke gedachten tot rust laten komen en tot heldere ontspanning komen. Voor je een contact aangaat kun je bijvoorbeeld het glas modder visualiseren en het water tot stilstand brengen. Terwijl je rustig ademhaalt zie je het glas helder worden. Je aandacht gaat naar je rustige plek. Hoe helder kun jij het laten worden?
6. Leestip: Zorg met compassie van Pouwel van de Siepkamp. Inzichten en methoden uit het boeddhisme helder vertaald naar werken in de zorg met compassie. Met veel suggesties voor praktische toepassingen.

Over de auteur: Irene Muller-Schoof

Naast een blinde vlek, zie blog 24, hebben we ook een verborgen gebied. Zaken die wij wel weten en anderen niet. Hoe groter dit gebied, hoe kleiner de vrije ruimte, hoe minder open de communicatie met anderen kan zijn. Hoe groter de kans op miscommunicatie. Hoe groter de kans op fouten. Vanuit compassie met zorgvragers is het belangrijk onze verborgen gebied te verkleinen. Door meer te communiceren over onszelf en goed te luisteren naar anderen als zij onthullen.

We houden van alles voor anderen verborgen. Bewust of onbewust. Uit angst, schaamte of wat dan ook. Het voelt ongemakkelijk als we er naar kijken. Onze ingehouden trots over een geslaagde moeilijke operatie, onze rol in een ruzie, een superblij en bescheiden gevoel over een goede ingreep, een onverschillige houding ten opzichte van een zorgvrager. Een belangrijke eerste stap om het verborgen gebied te verkleinen is er zelf naar durven kijken en vriendelijk te blijven. We kunnen contact maken met pijnlijke zaken en ze leren accepteren. Pema Chöndrön zegt het treffend in ‘Dit is het begin’: “De mate waarin wij onze eigen pijn hebben leren kennen, de mate waarin wij met deze pijn contact hebben gemaakt, in die mate zullen wij vrij van angst, dapper en strijdvaardig zijn om de pijn van anderen te durven voelen. In die mate zullen wij in staat zijn de pijn van anderen te dragen, want dan zullen wij hebben ontdekt dat er tussen hun pijn en onze pijn geen verschil bestaat.” Het is geen geringe opgave om eerlijk naar ons verborgen gebied te kijken en zacht en vriendelijk te blijven. Toch is het de moeite waard. Met compassie naar onszelf kijken is een belangrijke sleutel naar de vrije ruimte.

Compassie concreet

1. Reflectievragen: Hoe goed ken jij jezelf? Hoe gemotiveerd ben je om je zelfkennis te vergroten? Hoe makkelijk onthul jij zaken die over jou gaan? Hoe groot is jouw verborgen gebied op je werk? Deel je veel gedachten en gevoelens? Kennen anderen jouw overwegingen bij beslissingen die je neemt? Breng jij anderen op de hoogte van jouw vaardigheden en opgedane ervaringen? Ben jij transparant in je werk? Zijn jouw doelen en drijfveren voor anderen duidelijk? Begrijpen je collega’s en zorgvragers jouw gedrag? Heb je inzicht hoe je op anderen overkomt? Wat ga je vanaf nu anders doen om je verborgen gebied op je werk te verkleinen? Zie onderaan het Joharivenster.
2. Reflectievragen: Hoe nieuwsgierig ben je naar de onthullingen van zorgvragers en collega’s? Hoe goed kun je zonder vooroordeel naar anderen luisteren?
3. Oefenen: Mediteren is een manier om pijnlijke dingen onder ogen te leren zien en dingen te leren accepteren zoals ze zijn. Er niet voor weg te lopen of ze te verbergen. Door te oefenen leer je te midden van moeilijkheden waarnemer te zijn en tegelijk vriendelijk te blijven. Je leert je innerlijke kracht kennen. Zoek hierbij eventueel hulp of gebruik een geleide meditatie. Bijvoorbeeld in het boek Een licht in de duisternis van Jack Kornfield zit een CD met een mooie geleide oefening, track 1.4.
4. Oefening ‘voor je gevoelens zorgen en er vriendelijk mee omgaan’. Stel je voelt zorgen of ongerustheid. Oefen dan als volgt: “Inademend voel ik dat er ongerustheid in me is. Uitademend glimlach ik naar mijn ongerustheid.” Zo ontwikkel je de energie van bewuste aandacht. Daarna kun je je zorg, vrees en woede erkennen en teder omarmen. Bron: Vrede begint bij jezelf, Thich Nhat Hanh
5. Inspiratie quotes:
   - The first step is to make friends with ourselves. ~ Chogyam Trungpa Rinpoche
   - De dagen gaan voorbij als regenbogen, als een lichtflits, als een Morgenster. Je leven is kort. Hoe kun je dan nog ruzie maken? ~ Boeddha
   - Stel je voor dat je deze moeilijkheden nodig had om een heel belangrijke les te leren. Welke waarheid kan dit jou dan leren? ~ Jack Kornfield
6. Leestip: Omgaan met je schaduw; de kracht van verboden gevoelens en verborgen talenten, Conny Zweig en Steve Wolf
   

 Joharivenster

Over de auteur: Irene Muller-Schoof

De relatie tussen een blinde vlek en compassie is de kwaliteit van ons werk. Een blinde vlek kan goede zorg in de weg staan. Iedereen heeft blinde vlekken. Een blinde vlek is iets dat bij een ander wel bekend is, maar niet bij jezelf. Dat we onbewust iemand met je aanspreken in plaats van met u, we vergeten onze handen te wassen, dat we onvriendelijk overkomen door onze houding of per ongeluk over een patiënt spreken en niet met. Als niemand ons hier over aanspreekt veranderen we ons gedrag niet, want we weten het niet of zijn het ons niet bewust. De enige manier om achter onze blinde vlek te komen is als iemand anders het ons vertelt. Het liefst op een plezierige manier, met compassie. En als een aardig iemand ons hierop aanspreekt, kan dat nog steeds een beetje pijn doen, hoe zorgvuldig de feedback ook gegeven wordt. Om goede zorg te verlenen is het belangrijk zo veel mogelijk onze blinde vlekken te leren kennen. Dat kan door feedback te vragen aan anderen. Bijvoorbeeld aan een collega, een zorgvrager of een coach. Dit hoeft niet lang te duren. Bovendien besparen we tijd die het anders kost om fouten te herstellen of om miscommunicatie recht te zetten.

Een ander voorbeeld van een blinde vlek is een situatie waarbij we zelf niet door hebben hoe anderen blij worden wanneer wij vrolijk op het werk verschijnen. Of hoe anderen genieten omdat  we goed zijn in het aangaan van contact met patiënten en hun familie. Als we deze positieve zaken ook aan elkaar onthullen komt er iets moois op gang, waarvan het team opbloeit en patiënten de vruchten plukken.

Compassie concreet

1. Individuele oefening. Ga naar een collega en vraag feedback. Vraag bijvoorbeeld:
   - Heb jij nog tips voor mij hoe ik mijn werk beter kan doen? Waar ben ik volgens jou heel goed in?
   - Als jij mij was, wat zou je dan anders doen? Wat zou je zo laten, omdat het goed werkt?
   - Wat kan ik doen om nog beter met jou te communiceren?
   - Wat kan ik volgens jou anders doen om veiliger (menslievender, meer multidisciplinair, etc.) te werken?
2. Individuele oefening. Vraag aan een zorgvrager hoe de door jouw verleende zorg bevalt. Wat doe je goed en waar heeft de zorgvrager tips over?
3. Teamoefening. Geef in tweetallen feedback over en weer, steeds paar minuten, dan wisselen van tweetal. Je kunt dit doen als vrije oefening zonder instructie, aan de hand van de ik-boodschap-formule (ik zie, ik voel, ik wil/verzoek) of met een lijstje als bijvoorbeeld:
   - Ik vind het heel fijn als je….. (gedrag benoemen + verzoek)
   - Als ik jou…..zie doen, dan vind ik dat geruststellend/fijn/plezierig, want…..
   - Om nog beter met je samen te werken helpt het mij als jij meer/minder…. (gedrag benoemen + verzoek)
   - Ik zou je de volgende tip (verbeterpunt gedrag) en top (compliment gedrag) willen geven:….
   Begeleider laat eerst iedereen nadenken over de te geven feedback. De bedoeling is om feedback te geven om de ander te ondersteunen, niet om je er zelf beter door te laten voelen. Het gaat altijd over gedrag in een concrete situatie, iets wat iemand in een soortgelijke situatie kan veranderen (tip) of blijven doen (top). Spreek vanuit jezelf.
4. Instellingsoefening: Teams kunnen ook blinde vlekken hebben. Vraag andere teams  tips en tops over de samenwerking met jouw team. Stel met je team een verbeterplan op met de input.
5. Teamoefening.
   - Zet eens een collega in een mooi versierde stoel -de complimentenstoel- en geef met zijn allen positieve feedback. Noem concrete situaties.
   - Geef het aan een collega die wat extra ondersteuning nodig heeft in een moeilijke periode, of zomaar, of iemand die zojuist iets extra’s heeft gepresteerd.
   - Stel een complimentenkwartier in of organiseer een virtuele warme douche. Wat doet het met je als je complimenten krijgt? Ga je dat gedrag meer of minder vertonen?
6. Teamoefening: Koop een bos bloemen met evenveel bloemen als deelnemers. Plaats het boeket midden in de kring en ga met elkaar in gesprek over wie die bos verdient en waarom. Concrete voorbeelden. Deel aan het einde de bos uit om een gekke reden of deel hem op aan alle deelnemers. Maak er een gewoonte van.
7. Google tip: zoek op ‘Johari-venster’ voor meer inzicht in de blinde vlek.

Over de auteur: Irene Muller-Schoof

In haar masterscriptie toont L. de Witte aan dat de manier van samenwerken tussen verpleegkundigen en artsen van invloed is op de ervaren patiëntveiligheid. Wanneer we patiënten met compassie tegemoet willen treden en hen zich zo veilig mogelijk te laten voelen, dan is het belangrijk om goed met zorgprofessionals van alle afdelingen samen te werken. Uit het onderzoek blijkt dat goede communicatie, participatie van verpleegkundige in de besluitvorming en goede coördinatie, waarbij het voor iedereen duidelijk is wie wat doet, belangrijke ingrediënten van die goede samenwerking zijn. Daarnaast is het belangrijk dat er in zorgteams sprake moet zijn van onderlinge afhankelijkheid om de ervaren patiëntveiligheid te verhogen. Die onderlinge afhankelijk uit zich onder andere in een goede werkrelatie tussen artsen en verpleegkundigen, teamcohesie, een open respectvolle houding, elkaar vertrouwen en het kunnen voeren van dialogen. Deze houdingsaspecten zijn nodig om effectief te kunnen communiceren, zodat men informatie uitwisselt, wederzijdse afspraken maakt en elkaar feedback kan en durft te geven. Ook om fouten of lacunes in dubbel gevoerde patiëntsystemen eruit te halen. Naast up-to-date vakinhoudelijke kennis moeten teams hier aandacht aan besteden uit compassie voor patiënten.

Tijdens visitelopen is de samenwerking tussen zorgverleners voor patiënten heel zichtbaar en voelbaar. Belangrijk dus om op dat moment extra aandacht te besteden aan goede communicatie en onderling respect. Een ‘Checklist Visitelopen’ kan deze werkwijze ondersteunen en de kans op miscommunicatie en eventueel ervaren angst door de patiënt verminderen.

Compassie concreet

1. Samenwerken. Goede kennis van elkaar en elkaars kennis en kunde blijkt een belangrijk aspect te zijn om tot een goede samenwerking te komen binnen zorgteams. Hoe goed ken jij je collega’s? Laat jij je zien aan je collega’s, zijn zij op de hoogte van jouw competenties? Hoe open is de communicatie in jouw team? Doen jullie moeite om elkaar te leren kennen?
2. Coördinatie taken. Hoe is het met de coördinatie van de taken in jouw team? Is dat helder en uitgesproken naar elkaar of doet iedereen op intuïtie wat goed lijkt? Wat is voor de patiënt het beste?
3. Visitelopen. Als visitelopen een onderdeel van je werk is, hoe is dat geregeld? Hebben jullie een checklist? Zorgen jullie dat je op tijd begint? Treffen jullie maatregelen om zo min mogelijk gestoord te worden? Praten jullie mét de patiënt aan zijn bed of eerder over de patiënt? Ontstaan er discussies  aan het bed of is er een dialoog? Wie geeft wie feedback na afloop? Is hier ruimte voor?
4. Dialoog: oefen met elkaar (ook met andere afdelingen) om dialogen te voeren, als dit nieuw is. Uitgangspunt van een dialoog is dat je geen tegenstanders bent, maar medestanders. Er is gelijkwaardigheid tussen degene die de dialoog met elkaar aangaan en naar ieders inbreng wordt serieus geluisterd. Vragen stellen ter verduidelijking, niet om te scoren. Verschillen in visie worden uitgediept en respectvol bevraagd. Doel is om de beste beslissing voor de patiënt te nemen en alle kennis daarin serieus af te wegen. Zoek eventueel begeleiding bij het houden van dialogen als dit lastig is.
5. Afhankelijkheid. Is er sprake van wederzijdse afhankelijkheid tussen artsen en verpleegkundigen? Wie spreekt zich onafhankelijk opstellende zorgprofessionals aan? Is dat gebruikelijk in jullie cultuur? Zo nee, hoe kun je dit doorbreken om de patiënt de beste zorg te geven?
6. Leestip: masterscriptie van Larissa de Witte.

Over de auteur: Irene Muller-Schoof

Heal the World

When I was 11 years I took part in a talent show and from all the songs that we used to sing during music class, there was something that seemed to touch me about “Heal the World”. Next to being a huge Michael jackson Fan (who wasn’t?). What I loved about the song, in my 11 year old state, is how it talked about what we can do make this world a better place. Most of Michael Jacksons’s songs were about love and making a better world.

I thought about this just a few weeks ago again and remembered how embarrassing it also was, and it just seemed somehow fitting to start with a song that I once upon time, in my naive and idealistic state sung and to what extent it resonates till today.

Connect with Healthcare
There are multiple moments that I was in contact with Healthcare. As a child with many different conditions I was going in and out of hospitals very often and I was often in contact with doctors, some good, some less. One of the defining moments was when one of my family members was diagnosed with a chronic illness. It happened one day when I had to go to the Doctor for a flu and was going to get myself checked up, my family member came with me and after saying that he couldn’t see that well from his right eye, the doctor immediately saw the alarm signals and sent him off to a neurologist, made an MRI and before he knew it, was diagnosed with MS.

There are many other moments but it was here when I saw what was possible, what healthcare meant to my family and most of all what it meant to me.

Medicine trajectory
So since singing wasn’t really working for me, i decided to study medicine. I can’t really tell you exactly why I studied medicine, it was a mixture of things. I know it seemed to be best fit what I had in mind at that moment. I also that I had always been fascinated by the miracle of life, the mechanisms of the body and the manner in which our mind and body is connected.

Early into my studies I realised that studying was not enough. I wanted to do more then just study, so I got active. I started teaching at my faculty, either case studies, anatomy, interns on how to draw blood and put in IV’s, First aid classes. And I also got myself busy in the student council, fighting for student rights, improving medical education. Another association that represented medical students internationally got my attention and the projects they were doing looked so cool… so I dived into that and wow, that changed my life. Here are medical students with the dream to improve public and global health by means of working together, sharing best practices and creating awesome projects together. I then started to give training and workshops on topics to do with Leadership, Presentation skills, Strategic Planning and Project management. Later on I started focusing on the training of new trainers, on coaching and the creation of events that would break barriers between all different kind of students and get them to gather to learn and share from each other.

There was a pattern I was seeing here, the topics that I was getting myself involved in, and even the training, workshops, coaching, consulting that I was doing were all topics that I personally wanted to learn and that I wanted to know more about. They say “we teach that which we wish to learn the most” and this couldn’t be more applicable for me.

I started to get the question “Do you still want to become a Doctor?”. In my automatism, I would say “of course I do”, these things that I’m doing are just things on the side. The years went bye, my friends continued, my “Activities” turned into a company, a foundation, a schedule that was more hectic then ever and my studies lagging behind. My friends from University continued and I felt a little stuck, in different worlds.

Do you still want to become a Doctor?

No, I don’t just want to become a doctor, I want to become an

- Advocate
- Educator
- Trainer
- Coach
- Activist
- Entrepreneur
- Scientist
- Creator
- Artist

Well actually, yes! I want to become a doctor and be all of those things. Because that is what a doctor is to me. A doctor is a combination of these things!

So what went wrong? And why?
Why was I so caught up in those activities and not continuing with my studies? I was focusing on things that on a short term would show me success. There was the dynamics, the Rush, the traveling (i got to travel a ridiculous amount), the things I was learning I always wanted to know, the excitement. I became really good in delaying with other people. And the funny thing was, I had disregarded the most important thing of all, myself. I realised that I had built up a fear for being myself. I was afraid of continuing my studies, i was starting to get afraid that I couldn’t do it, that I would fail, that I would fail the expectations that others had of me. I realised how i was having an even harder time being myself. I was ashamed of how I really felt and that my studies dragging on came with an incredible amour of shame and fear that I was failing all those around me.

Ironically, this is when the person who wishes to be caregiver was afraid to ask for help. Asking for help was the first step I took that had brought me on this incredible journey on why I am actually doing all this. For so long I had been running on a driven automatic motor. It doesn’t mean that what I was doing didn’t bring me an incredible amount of experience, friends, knowledge and even the skills that i have learned. It did mean that the real me regressed even further.

I had almost lost one of the most precious things in the world to me. And that was my passion and drive to study medicine.

Others and the system
I started to wonder does this only happen to me? Am I the only one that goes through this? And apparently 20% of the interns are either disillusioned or depressed. A 40% are chronically fatigued. 10% of the residents quite their education after their first year due to the same reasons. And this costs a hospital €500,000 per year. This is not only an issue concerning people and losing man power, but its financial too.

Why is this? Why are so many people losing their motivation to work in healthcare. Why is our healthcare system becoming one that is more bureaucratic, the time pressure and the work load.

A friend of mine, who is studying medicine, only of late told me the reason she started studying medicine was due to someone in her family having a psychiatric illness and due to the stigmatisation of such illnesses and what this would do for her family and for her.

Even in my own family, we are afraid to share that someone is will, suffering from a chronic illness due to the negative image that it might create.

Creating the environment
Can we not create an environment build on trust, understanding, where we are allowed to make mistakes and talk about. Where we can work together. We don’t have to pretend. WE can be our REAL selves. And where we can ask for help when we need it?

Actually let me ask you 2 questions.

Firstly why?

Why are you here? Why is this important to you? Why do you wish to improve healthcare? Why do you do what you do?

And secondly How?

How do you hold on to that, how do you make sure that day after day, week after week, month after month you keep that initial passion you have for what your doing, despite set backs, or the system that stops you?

Please think about those questions for 20 seconds: Why do you do what you do? And how do you hold on?

Compassion
To create the environment that I was talking about, there is one most fundamental value needed, and that is Compassion. Compassion has the ability to restore the balance between humanity and efficiency.

Now i’m not going to define Compassion for you, i’ve tried, trust me, but this is something you need to define for yourself and what it means to you. What I do believe is that it brings us back to the golden rule, to treat others as they wish to treated themselves. What this means to the way we treat patients, the way we treat colleagues and most importantly how you treat yourself.

Let me put it this way, which environment would you like to be taken care of in the future?

Creating the change
How are we to overcome the challenges that are to face in the future in terms of time restraints, money, the increase in patients, and so much more…

Looking back at my own personal journey, and after all that I have been able to see, I know there is still so much I need to learn about myself and i’ve got quite a long way to go.

I believe however, that the biggest change that will happen in healthcare EVER, is by starting with yourself. 

30-11-2012